Όταν ο κόσμος παύει να μοιάζει αυτονόητα ασφαλής, η χριστιανική πίστη αποκτά ένα βαθύτερο και πιο υπαρξιακό νόημα
Μεγάλωσα στα τέλη της δεκαετίας του ’90 και στις αρχές της δεκαετίας του 2000, σε μια εποχή κατά την οποία ο κόσμος έμοιαζε να κινείται προς μία και μοναδική κατεύθυνση: περισσότερη σταθερότητα, μεγαλύτερη ελευθερία, περισσότερη ευημερία. Η ειρήνη έμοιαζε να αποτελεί πλέον το φυσικό περιβάλλον της ανθρωπότητας και ο πόλεμος μια σκοτεινή ανάμνηση του προηγούμενου αιώνα.
Οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, οι λιμοί και οι μεγάλες ανθρωπιστικές καταστροφές ανήκαν, στη δική μας αντίληψη, σε μια άλλη εποχή. Μια εποχή από την οποία η ανθρωπότητα είχε υποτίθεται διδαχθεί οριστικά. Είχαμε γνωρίσει το κακό, είχαμε πληρώσει το τίμημά του και, επομένως, δεν υπήρχε λόγος να επιστρέψουμε σε αυτό.
Ήταν μια αισιόδοξη αντίληψη, ίσως και κάπως αφελής. Πίστευα ότι η σταδιακή επικράτηση της ανθρωπιάς, του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της κοινωνικής προστασίας και της απόρριψης της βίας αποτελούσε καρπό μιας βαθύτερης χριστιανικής παρακαταθήκης. Η ιδέα ότι κάθε ανθρώπινη ύπαρξη έχει ανεκτίμητη αξία, επειδή είναι πλασμένη κατ’ εικόνα Θεού, είχε διαμορφώσει έναν πολιτισμό που δύσκολα θα μπορούσε πλέον να επιστρέψει στη βαρβαρότητα.
Σήμερα, όμως, αυτή η βεβαιότητα μοιάζει να έχει κλονιστεί ανεπανόρθωτα.
Αρκούν λίγοι μήνες για να καταρρεύσουν ισορροπίες που θεωρούσαμε δεδομένες. Πόλεμοι ξεσπούν, κοινωνίες αποσταθεροποιούνται, πόλεις καταστρέφονται και εκατομμύρια άνθρωποι αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Όσα μέχρι πρόσφατα θεωρούσαμε αδιανόητα για τον 21ο αιώνα επιστρέφουν με μια τρομακτική φυσικότητα. Αποδεικνύεται ότι η ειρήνη δεν είναι μια μόνιμη κατάκτηση της ιστορίας, ούτε η ευημερία ένα δικαίωμα που εξασφαλίζεται αυτομάτως από την πρόοδο.
Ο κόσμος είναι πολύ πιο εύθραυστος απ’ όσο θέλαμε να πιστεύουμε.
Κι όμως, μέσα σε αυτή την ανησυχητική διαπίστωση ανακαλύπτω κάτι απροσδόκητο: η χριστιανική πίστη αποκτά για μένα μια νέα, βαθύτερη διάσταση. Όχι επειδή προσφέρει μια εύκολη εξήγηση για τις τραγωδίες, αλλά επειδή μιλά με μια εντυπωσιακή ειλικρίνεια για την ανθρώπινη κατάσταση.
Για χρόνια, ορισμένες βιβλικές αφηγήσεις μού φαίνονταν σχεδόν απόμακρες. Η ιστορία του Ιώβ, για παράδειγμα, ενός ανθρώπου που μέσα σε μία ημέρα χάνει τα παιδιά του, την περιουσία του και τελικά την υγεία του, έμοιαζε να ανήκει σε έναν κόσμο ακραίων δοκιμασιών, πολύ διαφορετικό από την καθημερινότητα των περισσότερων ανθρώπων.
Σήμερα, η απόσταση αυτή έχει μικρύνει.
Όταν βλέπουμε ανθρώπους να χάνουν μέσα σε λίγες ώρες τα σπίτια τους, τις οικογένειές τους, την ασφάλεια και ολόκληρη τη ζωή που είχαν οικοδομήσει, η ιστορία του Ιώβ παύει να είναι απλώς μια θεολογική αφήγηση. Γίνεται μια οδυνηρά επίκαιρη περιγραφή της ανθρώπινης ύπαρξης.
Το ίδιο συμβαίνει και με τον προφήτη Ησαΐα, όταν περιγράφει τον πάσχοντα Δούλο του Κυρίου:
«Αυτός φέρει τας αμαρτίας ημών και περί ημών οδυνάται [...] Αυτός ετραυματίσθη διά τας ανομίας ημών, εταλαιπωρήθη διά τας αμαρτίας ημών».
Για πολύ καιρό μπορούσα να διαβάζω αυτά τα λόγια κυρίως ως μια συμβολική, θεολογική προαναγγελία του λυτρωτικού έργου του Χριστού. Τώρα, όμως, ακούω σε αυτά και κάτι ακόμη: μια βαθιά αλήθεια για έναν κόσμο στον οποίο η δικαιοσύνη δεν εξασφαλίζει την προστασία, η αθωότητα δεν αποτελεί εγγύηση ασφάλειας και ο άνθρωπος που επιλέγει το καλό δεν απαλλάσσεται αυτομάτως από τον πόνο.
Ίσως αυτή να είναι μία από τις δυσκολότερες αλήθειες του χριστιανισμού. Η πίστη δεν αποτελεί συμβόλαιο ευημερίας. Δεν μας υπόσχεται ότι, εφόσον ζούμε σωστά, θα παραμείνουμε προστατευμένοι από τις συμφορές. Δεν μας διαβεβαιώνει ότι οι αδικίες θα διορθώνονται πάντοτε εγκαίρως ή ότι οι αθώοι θα γλιτώνουν από τα δεινά.
Ο απόστολος Πέτρος γράφει στους χριστιανούς που αντιμετωπίζουν διωγμούς και δοκιμασίες: «Αγαπητοί, μη παραξενεύεσθε διά την εν υμίν δοκιμασίαν, η οποία γίνεται προς δοκιμήν υμών».
Παλαιότερα δυσκολευόμουν να καταλάβω γιατί η Καινή Διαθήκη αφιερώνει τόσο χώρο στο θέμα της δοκιμασίας και του πόνου. Γιατί τόση έμφαση στη θλίψη, όταν είναι απολύτως δυνατό να ζει κανείς ειρηνικά και να παραμένει πιστός στον Θεό;
Βεβαίως και είναι δυνατόν. Αλλά δεν είναι πάντοτε στο χέρι μας.
Και όταν η δοκιμασία έρθει, όταν η ιστορία εισβάλει βίαια στην προσωπική μας ζωή, τότε τα λόγια της Γραφής αποκτούν μια διαφορετική βαρύτητα. Δεν διαβάζουμε πλέον για τον πόνο ως εξωτερικοί παρατηρητές. Αναγνωρίζουμε σε αυτόν κάτι από τη δική μας ανθρώπινη μοίρα.
Ωστόσο, το σημαντικότερο μήνυμα του Ευαγγελίου δεν είναι η θλίψη. Είναι η ελπίδα.
Ο χριστιανισμός δεν εξιδανικεύει τον πόνο, ούτε μας καλεί να τον αναζητούμε. Δεν μας ζητά να αποδεχόμαστε την αδικία ως φυσιολογική ή να αδιαφορούμε για την ανθρώπινη οδύνη. Αντιθέτως, μας καλεί να στεκόμαστε δίπλα σε εκείνον που υποφέρει, να υπερασπιζόμαστε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και να εργαζόμαστε για την ειρήνη. Αλλά ταυτόχρονα μας υπενθυμίζει ότι η τελική ελπίδα του ανθρώπου δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από την πορεία των ιστορικών γεγονότων.
«Εκείνα τα οποία οφθαλμός δεν είδε και ους δεν ήκουσε και επί καρδίαν ανθρώπου δεν ανέβησαν, τα οποία ητοίμασεν ο Θεός εις τους αγαπώντας αυτόν».
Αυτή η υπόσχεση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία οι μεγάλες προσδοκίες της δικής μου γενιάς μοιάζουν να διαψεύδονται. Ίσως τελικά το μεγαλύτερο λάθος μας να ήταν ότι περιμέναμε από την ιστορία κάτι που η χριστιανική πίστη ποτέ δεν υποσχέθηκε: μια σταδιακή, αδιάκοπη πορεία προς την οριστική ανθρώπινη ευτυχία.
Το Ευαγγέλιο δεν υπόσχεται ότι η ιστορία θα καταλήξει από μόνη της σε έναν κόσμο χωρίς πολέμους, αδικία και θάνατο. Δεν ταυτίζει τη Βασιλεία του Θεού με την πρόοδο των κοινωνιών, την οικονομική ανάπτυξη ή την πολιτική σταθερότητα. Η Βασιλεία έρχεται μέσα από τον θάνατο και την Ανάσταση του Χριστού. Δεν είναι το τελικό προϊόν μιας επιτυχημένης ιστορικής εξέλιξης, αλλά μια πραγματικότητα που υπερβαίνει την ίδια την ιστορία.
Ίσως, λοιπόν, η σημερινή κρίση των βεβαιοτήτων μας να μπορεί να γίνει και μια ευκαιρία βαθύτερης πνευματικής ωρίμανσης. Να πάψουμε να θεωρούμε την ειρήνη αυτονόητη, την ελευθερία δεδομένη και την ανθρώπινη ζωή άτρωτη. Να κατανοήσουμε ότι η πίστη δεν είναι ένα καταφύγιο για όσους θέλουν να αποφύγουν την πραγματικότητα, αλλά ένας τρόπος να την αντικρίσουν χωρίς αυταπάτες και χωρίς απελπισία.
Γιατί ο Χριστός δεν μας υποσχέθηκε έναν κόσμο χωρίς σταυρό. Μας έδειξε, όμως, ότι ο σταυρός δεν είναι το τέλος της ιστορίας.
Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη παρηγοριά σε έναν κόσμο που ανακαλύπτει ξανά την ευθραυστότητά του: ότι η ειρήνη μπορεί να χαθεί, οι ανθρώπινες βεβαιότητες να καταρρεύσουν και η ιστορία να επιστρέψει στις πιο σκοτεινές της σελίδες. Αλλά η ελπίδα της Αναστάσεως δεν εξαρτάται από την ικανότητά μας να διατηρούμε τον κόσμο ασφαλή.
Εξαρτάται από Εκείνον που πέρασε μέσα από τον πόνο, την εγκατάλειψη και τον θάνατο — και τα νίκησε.
-
Η τέχνη να διακρίνουμε τον πόνο του άλλου
Αναστασία Ιβάνοβα
Όλοι οι Συγγραφείς